NSN - Notandi spyr notanda

Geðheilbrigðissáttmálin
Árið 2005 undirrituðu Evrópuþjóðir Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO) yfirlýsingu um geðheilbrigðismál, svo kölluð „Helsinki skjöl“. Þar sem fram kemur að móta verði, innleiða og meta stefnu og löggjöf sem leiði til aðgerða og feli í sér að auka velferð þjóða, draga úr geðrænum vandamálum og leggja áherslu á að fólk með geðraskanir séu virkir þátttakendur í samfélaginu. Mikilvægt er, í þeirri vinnu, að nýta þekkingu og reynslu starfsfólks og notenda geðheilbrigðiskerfisins. Forgangsmálefni er meðal annars, að taka á fordómum, mismunun og ójafnræði. Í yfirlýsingunni er hvatt til þess að móta og innleiða samþætt og skilvirkt heildarkerfi í geðheilbrigðismálum sem ná yfir allt frá forvörnum til eftirfylgni, ásamt lykilþáttum sem hafa áhrif á bata.

Fyrirmynd NsN
Fyrirmyndin af Notandi spyr Notanda verkefninu er fengin frá Þrændalögum í Noregi, þar sem gæðaþróun var framkvæmd af notendum geðheilbrigðisþjónustunnar í fyrsta sinn árið 1998. Í Þrændalögum hefur verkefnið opnað augu manna fyrir mikilvægi notendaáhrifa innan geðheilbrigðisþjónustunnar. Auk þess sem sýnt hefur verið fram á að einstaklingar með geðraskanir geta unnið að og framkvæmt viðamiklar gæðakannanir og rannsóknir. NsN aðferðin hefur náð aukinni útbreiðslu í Noregi og annar NsN hópurinn í Noregi ekki eftirspurn lengur.

NsN á Íslandi
Undanfarin ár hafa orðið miklar framfarir á sviði gæðaþróunar í félags- og heilbrigðisþjónustu. Sú þróun byggist á viðleitni allra sem hlut eiga að máli til að bæta árangur, vinnubrögð, hagkvæmni og til að koma til móts við óskir, þarfir og væntingar þeirra sem nota þjónustuna. Ýmsar leiðir eru notaðar til að meta faglegan árangur og mikilvægt er að þær séu fastur liður í rekstri þjónustunnar, því vaxandi kröfur eru gerðar um fjárhagslegan ávinning, jafnrétti og lífsgæði. Notandi spyr Notanda aðferðin var fyrst framkvæmd á Íslandi árið 2004 á þremur geðdeildum Landspítala háskólasjúkrahúss (LSH). Verkefnið var samstarfsverkefni Háskólans á Akureyri, Heilsugæslu Reykjarvíkur, Hugarafls og LSH. Verkefnið var styrkt af Nýsköpunarsjóði námsmanna með mótframlagi frá heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu. Harpa Ýr Erlendsdóttir og Valdís Brá Þorsteinsdóttir iðjuþjálfanemar við Háskólann á Akureyri útfærðu verkefnið í samstarfi við meðlimi Hugarafls. Yfirumsjón yfir verkefninu höfðu iðjuþjálfarnir Auður Axelsdóttir og Elín Ebba Ásmundsdóttir. Elín Ebba kynntist fyrst NsN aðferðinni á ráðstefnu í Noregi árið 1999 og er enn í nánu samstarfi við norska notendahópinn. Elín Ebba kynnti aðferðina fyrir hagsmunaaðilum hér á landi og barðist ötullega fyrir því að koma henni í framkvæmd. Það var þó ekki fyrr en Garðar Jónasson, heitinn, meðlimur Hugarafls greip hugmyndina og sá kosti hennar og tækifæri, að hlutirnir fóru á hreyfingu. Sæunn Stefánsdóttir, þáverandi aðstoðarmaður heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og núverandi sérfræðingur á skrifstofu rektors við HÍ var fyrsti ráðamaðurinn sem trúði á verkefnið og veitti því brautargengi.Verkefnið, sem unnið var árið 2004, tókst vonum framar og var tilnefnt sem eitt af fjórum verkefnum Nýsköpunarsjóðs til Forsetaverðlauna.

Samningar við félags- og tryggingamálaráðuneytið
Félagsleg þjónusta við einstaklinga með geðraskanir heyrir enn undir félags- og tryggingamálaráðuneytið samkvæmt lögum nr. 59/1992 um málefni fatlaðra. Stefnt er að því að verkefnið færist yfir til sveitarfélaga á næstu árum. Félags- og tryggingamálaráðuneytið hleypti af stað átaki í þjónustu við geðfatlað fólk og mótaði stefnu og framkvæmdaráætlun fyrir árin 2006 til 2010. Verkefnið ber heitið “Straumhvörf”. Í stefnu og framkvæmdaráætluninni kemur fram að gefa eigi þeim sem búa við fötlun, jafnt og öðrum, kost á stuðningi til sjálfstæðis og lífsgæða sem stuðlar að því að þeir fái notið sín sem fullgildir þegnar samfélagsins á forsendum eigin getu. Lögð er áhersla á að byggja enn frekar upp faglega þekkingu og gæðastarf í þjónustu við fatlað fólk. Einnig kemur fram að mikilvægt sé að „þjónustan sé einstaklingsmiðuð, byggð á heildstæðri og sveigjanlegri þarfagreiningu í samráði við notendur á hverjum tíma“. Til að vinna að ofangreindum þáttum gerði félags- og tryggingamálaráðuneytið þjónustusamning við Hlutverkasetur, um gæðaþróunarverkefnið Notandi spyr Notanda (NsN). Megin markmið NsN verkefnisins er að fá fram reynslu og álit notenda á þjónustu sem veitt er af Svæðisskrifstofu um málefna fatlaðra og heyra undir félags- og tryggingamálaráðuneytið.

Markmið NsN
Frá 2006 hefur verið rætt við íbúa sem búið hafa í átta mismunandi úrræðum á vegum svæðisskrifstofa og tekin hafa verið viðtöl við yfir 30 einstaklinga sem nýtt hafa dagúrræði víða um land. Meginmarkmið verkefnisins er að kanna stöðu, ímynd, upplifun og reynslu einstaklinga með geðraskanir. Fá sýn notenda á þjónustunni; hvað þeir kunna að meta, hvað þeim er mikilvægt eða hvað þeim finnst vanta. Í NsN er það fyrst og fremst starfsfólk með notendareynslu sem aflar gagnanna, greinir gögnin og setur saman í skýrslu. Verkefnið hefur m.a. skapað þekkingu sem hefur verið nýtt á starfs- og fræðsludögum, sem ráðuneytið gerði einnig samning við Hlutverkasetur um að halda. Mikils metin störf hafa skapast í tengslum við NsN verkefnið. Að lokinni hverri úttek eru gerðar skýrslur sem sendar hafa verið ráðuneytinu og einnig hafa verið haldnir starfsdagar í viðkomandi íbúðarkjörnum, þar niðurstöðurnar voru nýttar til að útbúa m.a. framkvæmdaráætlun. Þátttakendur á starfsdögunum hafa verið auk starfsfólks NsN íbúar, starfsfólk, fulltrúar frá viðkomandi svæðisskrifstofu, og fulltrúar frá ráðuneytinu sem og aðstandendur. Á starfsdögunum voru niðurstöður kynntar og starfsmenn Hlutverkaseturs deildu reynslu sinni af þátttökunni í verkefninu. Í umræðunni var tekið fyrir hvernig mætti auka t.d. sjálfræði og áhrif íbúa og tengja þá betur við samfélagið.
Helstu markmið sem íbúðakjarnarnir settu sér á starfsdögunum var að virkja íbúa betur í nærumhverfi, að nýta sér daglegar athafnir betur til að auka sjálfstæði og sjálfræði. Á sumum stöðum þurfti að draga úr stjórnsemi og forræðishyggju starfsfólks og sum búsetuúrræðin voru rekin meira eins og stofnanir frekar en heimili. Þeir íbúar sem nutu stuðnings frá sjálfboðaliðum Rauðakross Íslands voru afar ánægðir með þá tengingu og óskuðu eftir frekari stuðning sem tengdist vináttu og áhuga fólks að gera eitthvað sama með þeim. Eins komu fram hugmyndir að fá námskeið eða taka þátt í námskeiðum sem allir tæku þátt á jafningagrunni. Tillögur til nýsköpunar kom helst fram í því að ráða starfsfólk með notendareynslu til starfa í íbúðakjörnunum. Starfsmenn sem gætu betur sett sig í spor íbúa, væru fyrirmyndir og hvettu þá til að takast á við áskoranir sem tengdust aukinni samfélagsþátttöku.

Ávinningur NsN
Ávinningur NsN verkefnisins er þjóðfélagslegur. Með því að skapa velmetin störf fyrir einstaklinga með geðraskanir, til að móta og hafa áhrif á félagsþjónustu, er verið að efla mann- og félagsauð. Mannauður byggir á menntun og þjálfun einstaklinga. Félagsauður eru þau verðmæti og áhrif sem skapast í tengslum á milli manna, vegna þeirra margvíslegu jákvæðu áhrifa sem það getur haft á velsæld og hagsæld einstaklinga sem og samfélaga. Ávinningur verkefnisins er einnig sá að einstaklingar með geðröskun verði sýnilegir í samfélaginu og nýti styrkleika sína, hæfileika og færni. Með verkefninu gefst tækifæri til að móta þjónustuna út frá þörfum og vilja þeirra sem hana nýta og auka þannig gæði og skilvirkni. Sjónarmið notenda á gæðum þjónustunnar er hægt að nýta til að opna umræðuna enn meir um þjónustuform einstaklinga með geðraskanir og aðlaga hana að þeirra þörfum og vilja. Notendarannsóknir hafa sýnt fram á að þarfir notenda eru að hafa betri stjórn á eigin lífi, að hafa val og hafa áhrif. Einnig að fá upplýsingar, þekkja rétt sinn, fá aðstoð við að efla sjálfstraust, komast yfir eigin fordóma og að árangur þjónustunnar snúist um aukna þátttöku og hlutdeild í samfélaginu.
NsN verkefnið hefur skapað störf fyrir einstaklinga sem eru á örorkulífeyri. Starfsfólk Hlutverkasetur, með notendareynslu, skráði niður þau áhrif sem þátttaka í verkefninu hafði á þau sjálf. Nokkrir af þeim þáttum sem starfsfólkið nefndi voru aukið sjálfstraust, aukið úthald og aukinn vilji. Þátttaka í verkefninu gaf þeim von og tækifæri til að finna styrkleika sína. Eftirfarandi eru beinar tilvitnanir frá starfsfólki Hlutverkaseturs: „Ég finn til mín, ég er mannseskja, ég hef áhrif“, „þetta veitir mér aðhald“, „þetta skiptir mig máli“ og „mér finnst ég vera skrefi nær atvinnumarkaðinum.“